Hoe blijf je een mens tussen de systemen?

Digitalisering verandert het onderwijs stilaan stap voor stap. We gebruiken digitale systemen om vorderingen te volgen, oefenstof aan te bieden en te bepalen welke ondersteuning een leerling nodig heeft. AI voegt daar nieuwe mogelijkheden aan toe. Elke toepassing kan op zichzelf handig en logisch lijken, terwijl ze samen een grotere beweging vormen waarvan de gevolgen minder zichtbaar zijn. Wat raken we onderweg kwijt wanneer meetbare prestaties, voorspellingen en efficiëntie steeds meer bepalen hoe we naar leerlingen kijken? Hoeveel ruimte blijft er voor ontmoeting, verwondering en het proberen te begrijpen van een kind? En herkennen we nog wanneer technologie ons helpt bij onze onderwijskeuzes, of die keuzes ongemerkt begint te sturen?

Jan Jaap Hubeek onderzoekt die vragen in zijn boek Mens blijven tussen systemen. Hij is directeur van Stichting NIVOZ, voormalig leraar en maker van onder meer de podcast Meesterwerk. Zijn vertrekpunt is de ontmoeting: onderwijs vraagt om leraren die hun leerlingen kennen en zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun keuzes.

Dat maakt hem kritisch op de belofte dat AI de didactiek kan overnemen, zodat de leraar meer tijd krijgt voor de pedagogiek. Kun je die twee eigenlijk uit elkaar halen? En levert tijdwinst vanzelf ruimte op voor aandacht, of gaan we vooral meer doen? We spreken over digitale leermiddelen, toetsing, kansengelijkheid en de invloed van technologiebedrijven. Telkens komt dezelfde vraag terug: wat willen we met ons onderwijs bereiken en wat vraagt dat van ons als mens in deze tijd?

Kernpunten uit het gesprek:

🤝 Ontmoeting vraagt oefening en aandacht. Hubeek ziet de school als een plek waar leerlingen leren samenleven, verschillen tegenkomen en fouten mogen maken in het contact met anderen.

🧭 De onderwijsbedoeling geeft richting aan technologiegebruik. Begin bij wat je leerlingen wilt leren en bepaal vervolgens welke inrichting, middelen en handelingen daarbij passen.

🧩 Didactiek en pedagogiek zijn met elkaar verweven. Volgens Hubeek kun je het begeleiden van leren moeilijk losmaken van het kennen van een leerling en het begrijpen van diens antwoorden, ervaringen en behoeften.

🔍 AI stelt de kwaliteit van opdrachten en toetsing ter discussie. Een ingeleverde tekst maakt het denkproces van een leerling niet vanzelf zichtbaar. Het gesprek over gemaakte keuzes kan juist belangrijke informatie opleveren.

⚖️ Digitale systemen vragen om professioneel oordeel. Voorspellingen en leerlinggegevens kunnen verw